In dit artikel lees je over…
…de symptomen die kunnen horen bij maagzweren
…in welke omstandigheden de kans groter is dat er maagzweren bij paarden ontstaan
…hoe een diagnose voor maagzweren gesteld kan worden
…hoe maagzweren behandeld kunnen worden
Wist je dat…
…onvoldoende beschikbaarheid over water, bijvoorbeeld doordat de drinkbakken langere tijd bevroren zijn, ook maagzweren kan veroorzaken?
“Toen mijn Shire-merrie Sok anderhalf was, stond ze 24/7 buiten in een kudde. Er waren voldoende schuilmogelijkheden, er stond genoeg gras en schoon drinkwater en de kudde was rustig. Ik had haar net twee maanden.
Na het voeren zag ik steeds terugkerende symptomen; ze begon te gapen, toonde een aantal pijnsignalen in het gezicht en stond wisselend met een opgetrokken buik zoals op de foto hiernaast. Haar omstandigheden op dat moment waren niet typisch voor het ontwikkelen van maagzweren, maar de verhuizing van twee maanden eerder was erg stressvol geweest nadat de inscharing in de kudde niet goed ging. Na onderzoek van de dierenarts, kreeg Sok een kuur omeprazol. Na enkele dagen werd het gapen minder, toonde ze minder pijnsignalen en bleef de opgetrokken buik weg. Ook leek ze ineens veel opgewekter dan hoe ik haar van daarvoor kende.”
Maagzweren bij paarden
In het Consensus Statement van de European Council of Equine Internal Medicine over maagzweren in het algemeen (Equine Gastric Ulcer Syndrome, EGUS) staat dat 37%-59% van de recreatiepaarden maagzweren in het klierarme gedeelte van de maag heeft (ESGD, Equine Squameus Gastric Disease). Bij volbloed racepaarden in training lopen deze aantallen op tot 80%-100%. Bij paarden die geen wedstrijden rijden en vooral in hun bekende omgeving zijn, wordt het laagste percentage maagzweren gevonden; 11%. Maagzweren in het klierrijke gedeelte van de maag (EGGD, Equine Glandular Gastric Disease) lijken minder vaak voor te komen en zijn soms een gevolg van andere problemen van de maag. De cijfers uit diverse onderzoeken naar EGGD variëren van 11% tot 65% maar zijn in tegenstelling tot bij ESGD nauwelijks lager bij recreatiepaarden.
Maagzweren komen dus veel voor bij paarden, maar het herkennen van deze aandoening kan erg lastig zijn. De symptomen zijn uiteenlopend en kunnen per paard verschillen. De enige manier om met zekerheid vast te stellen of je (verzorg)paard last heeft van maagzweren, is door een maagscopie te doen. Zo’n scopie vindt plaats op een kliniek en vereist dat je paard ongeveer 16 uur niet gegeten heeft.
Symptomen van maagzweren
Je kunt symptomen van maagzweren indelen in 3 categorieën:
- Prestatie en energie
- Eetlust/-gedrag
- Pijnsignalen gerelateerd aan de maag
Als paarden maagzweren hebben, gaan ze vaak minder presteren. Dit kan verklaard worden doordat een deel van het verteringsstelsel (de maag) niet goed z’n werk kan doen. Het dier heeft minder energie, presteert dus vaak slechter, en het kan zijn dat daardoor de voedingsconditie achteruit gaat. Soms uit zich dit, naast afvallen, ook in een doffere vacht, of een dier dat zuur of chagrijnig is, stijf loopt en weinig looplust heeft of staakt tijdens het werk. Zelfs terugkerende koliek, zeker als het na het eten van krachtvoer optreedt en na een halfuur vanzelf weer weg is, kan een symptoom zijn van maagzweren. Ook langdurige diarree of mestwateren (waarbij naast normale mestballen ook natte mest gemaakt wordt), veel drinken en plassen kunnen signalen zijn van maagzweren.
Het eetgedrag van paarden met maagzweren, die heel pijnlijk zijn, past zich vaak aan. Doordat (veel) voedsel in de maag pijnlijk kan zijn, zullen ze geneigd zijn minder te eten. Paarden die normaal altijd veel eetlust hadden en opeens niet meer, zouden last kúnnen hebben van maagzweren. Vaak uit zich dit in eerste instantie door het laten staan van krachtvoer. Daarnaast kan bovenmatig veel speekselproductie ook een symptoom zijn van maagzweren.
De laatste categorie is pijnsignalen. Deze kun je bij maagzweren extra goed waarnemen na het eten. Paarden kunnen bijvoorbeeld pijn tonen tijdens of na het eten van (kracht)voer, zoals soppen met voer, gapen, kwijlen, flehmen, tandenknarsen, schrapen, hoofdschudden of zelfs rollen. Dit kan ook bijvoorbeeld komen van pijn in de mond, maar past ook goed bij maagzweren. Een paard met heftige zweren kan continu deze pijnsignalen tonen (waaronder ook schudden, het ‘driehoekje’ bij de ogen, schrapen, ‘raar’ staan met de voorbenen ver naar voren, ‘hangende’ oren, depressief zijn etc.). Daarnaast kunnen maagzweren zich ook uiten in singelnijd (pijn tonen tijdens het aansingelen) en gedragsproblemen als luchtzuigen en kribbebijten. Ook een angstig of prikkelbaar paard, een opgetrokken buik en gestrekt staan vallen onder pijnsignalen die bij maagzweren kunnen horen. Ieder paard heeft zijn eigen manier op het ongemak te uiten. Vaak zijn de signalen subtiel en lang niet allemaal aanwezig.
Omgevingsfactoren
Naast deze symptomen, die ook bij veel andere aandoeningen kunnen horen, moet je ook goed kijken naar de omgevingsfactoren. Maagzweren treden vaak op bij stress, te weinig (ruw)voer kunnen of willen eten, te weinig water, bij veel krachtvoer, veelvuldig of langdurig gebruik van pijnstillers en door ziekte. Als een of meerdere van deze factoren aanwezig zijn, is de kans op het optreden van maagzweren aanwezig. Als je (verzorg)paard 24/7 buiten staat met onbeperkt ruwvoer en water, geen grote hoeveelheden krachtvoer krijgt, en niet bovenmatig stress heeft ervaren, is de kans niet heel groot dat er maagzweren zijn ontstaan. Het kan natuurlijk wel, bijvoorbeeld omdat de maagzweren al langer aanwezig waren, of omdat je paard stress ervaart die jij niet herkend hebt.
Diagnose stellen
Een betrouwbare diagnose voor maagzweren kan alleen gesteld worden aan de hand van een maagscopie.
Daarbij wordt met een camera aan het eind van een lange slang de gehele binnenkant van de maag in beeld gebracht. Alle zichtbare afwijkingen worden vastgelegd en beschreven: welk deel van de maag, is er sprake van zweren of beschadigingen in het klierrijke en/of klierarme gedeelte, en wat is de verspreiding en ernst van de beschadigingen.
Vanwege de veiligheid van de dure kwetsbare apparatuur en de omstanders wordt het onderzoek nagenoeg altijd op een paardenkliniek uitgevoerd. Om de gehele maagwand te kunnen beoordelen moet de maag helemaal leeg zijn. Daarvoor moet een paard ongeveer 16 uren helemaal niet gegeten en een paar uur niet gedronken hebben. Bij een paard met een vertraagde maaglediging, kan het zijn dat langer gevast moet worden.
Nadat het paard een lichte sedatie heeft gekregen wordt de smalle slang met bestuurbare camera en verlichting via de neus, neusgang, keel, en slokdarm in de maag geschoven. Ook die structuren kunnen bekeken en beoordeeld worden op inwendige zichtbare afwijkingen. Eenmaal in de maag wordt die gevuld met lucht om de wanden van elkaar af te duwen en goede beelden te kunnen maken. De gehele maag met de verschillende structuren, de maaguitgang en soms ook het eerste stukje van de dunne darm worden secuur onderzocht en beoordeeld. Na het onderzoek wordt de lucht weer weggezogen en de scoop weer verwijderd. Meestal is de scoop draadloos verbonden met een grotere monitor waarop de beelden ook opgenomen kunnen worden en omstanders direct of later, mee kunnen kijken.
Soms kan er in overleg met de dierenarts besloten worden om een behandeling voor maagzweren te starten, zonder dat er een maagscopie is gedaan. Vaak zijn de redenen daarvoor dat het paard niet vervoerd kan worden, de negatieve effecten van vasten of vanwege financiële argumenten. In zo’n situatie wordt gestart met 7 dagen toediening van omeprazol en als het de verschijnselen verminderen, wordt aangenomen dat er sprake is van maagzweren en wordt de standaard behandeling voortgezet.
Dit scheelt een onderzoek op een kliniek, maar heeft zeker ook nadelen. Doordat de symptomen van maagzweren zo divers en soms moeilijk te herkennen zijn, kan zonder maagscopie niet met zekerheid gezegd worden of er echt maagzweren zijn, in welk deel van de maag die zitten en hoe ernstig ze zijn. Je kan daardoor onnodige medicatie geven als het paard geen maagzweer had, of juist onvoldoende. Een standaard behandeling is namelijk niet altijd voldoende voor ernstige vormen. Soms moeten meerdere medicijnen gelijk gegeven worden of moet het paard speciale injecties krijgen.
Zonder herhaalde scopie kan ook niet worden gecontroleerd of de behandeling voldoende succes heeft gehad en gestopt kan worden, of dat langere of andere behandelingen noodzakelijk zijn.
Paarden zijn meesters in het verbergen van pijn, en het kan dus zijn dat je geen pijnsignalen meer herkent, terwijl het paard er nog wel last van heeft. Overleg deze aanpak dus altijd goed met je dierenarts.
Behandeling van maagzweren
Als een paard maagzweren heeft of daarvan verdacht wordt moeten allereerst alle of in ieder geval de belangrijkste factoren die maagzweren kunnen veroorzaken geheel of zover mogelijk weggenomen zijn. Zorg voor 24/7h beschikbaarheid van volop goed ruwvoer en schoon water. Als dat niet helemaal te realiseren is, moet wel absoluut voorkomen worden dat het paard periodes van meer dan 6 uur niet kan kauwen op gras of ruwvoer. Daarbij kunnen slowfeeders van grote meerwaarde zijn. Geef in principe geen krachtvoer of suikerrijke voedermiddelen maar wel een goed supplement voor vitaminen, mineralen en sporenelementen (“balancer”). Als krachtvoer gevoerd moet worden en je kan je paard niet altijd ruwvoer laten eten, moet je het krachtvoer pas geven nadat ze ongeveer een uur geleden een portie ruwvoer gehad hebben. Het voeren van veel stro wordt afgeraden.
Realiseer een omgeving waarin het paard ongestoord kan liggen, ontspannen is, alleen positieve interacties heeft met andere paarden (en mensen), niet wordt verjaagd en geen of alleen ontspannen arbeid hoeft te verrichten. De dierenarts zal ook de toepassing van pijnstillers minimaliseren.
Een behandeling van maagzweren is altijd een kwestie van weken, soms zelfs van maanden toedienen van medicatie. Het belangrijkste medicijn dat toegediend wordt bij maagzweren is omeprazol. Omeprazol moet in de dunne darm worden opgenomen. Het mag niet in de maag blijven omdat het daar afgebroken wordt. Daarom moet het medicijn op een lege maag gegeven worden en zijn de juiste middelen zó geprepareerd dat de omeprazol minder snel afgebroken wordt door de zure inhoud van de maag. De duur van de behandeling is afhankelijk van de ernst van de zweren en of die in het klierrijke of klierarme gedeelte van de maag zitten.
Omeprazol is een zogenaamde protonpompremmer. Het maagzuur in de maag is zo laag vanwege de relatief grote hoeveelheden H+ atomen. H+ atomen zijn hetzelfde als protonen. Hoe meer losse protonen, hoe zuurder het maagzuur. Doordat de protonpompen geremd worden, zijn er minder losse protonen in de maag, waardoor de maagzweren minder in contact komen met de zure substantie. Dit maakt dat ze kunnen herstellen en dat de pijnklachten af kunnen nemen. Het duurt even voordat dit effect optreedt, wat de reden is dat omeprazol niet direct na toediening effectief is. Bij sommige paarden is de omeprazol in pasta of granules niet werkzaam en is een serie injecties nodig.
Vooral bij zweren in het klierdeel, is ook alleen omeprazol niet genoeg, en moet ook sucralfaat toegediend worden. Sucralfaat beschermt de maagwand, doordat het samen met weefseleiwitten een laag vormt over maagzweren- en beschadigingen. Deze beschermende laag zorgt ervoor dat pepsine en maagzweer minder goed kunnen inwerken op de zweren. Sucralfaat is een medicijn dat niet geregistreerd voor dieren en alleen onder speciale voorwaarden en uitsluitend door een dierenarts voorgeschreven kan worden voor paarden.